|
|
|
|
|
ويژگيهاي نمايهاي:
الف: عنوان تفصيلي واقعه: واگذاري امتياز راه آهن ايران به انگليس
ب: زمان يا تاريخ وقوع: نهم فوريه 1925
ج: زمان تطبيقي واقعه با تقويم شمسي: 1304/11/20
د: مدت زمان گذشته از وقوع واقعه: 77 سال
هـ : مكان وقوع: ايران
و:رهبر يا رهبران واقعه: رضاشاه
ز: علت وقوع واقعه: ناتواني ايران از احداث راه آهن سراسري
ح: اسلامي، ملي، منطقهاي يا بين المللي بودن واقعه: در بعد ملي با آثار بين المللي واگذاري
امتياز راه آهن در نهم فوريه 1925 مطابق با بيستم بهمن 1304 درحدود هفتاد سال قبل در كشور ايران
توسط رضاشاه بعلت ناتواني ايران از احداث راه آهن سراسري به كشورهاي بيگانه در بعد ملي با آثار
بين المللي صورت گرفت.
كليد واژه: تاريخ معاصر ايران، راه آهن سراسري ايران، رضاشاه، ايران، انگليس، آلمان، آمريكا،
جنگ جهاني دوم، پهلوي - رويتر
خلاصه مطالب
پس از توسعه راه آهن در نقاط مختلف دنيا نمايندگان دولت ايران در اروپا گزارش هايي به تهران
مي فرستادند و لزوم ايجاد راه آهن را به ناصرالدين شاه گوشزد مي كردند و مذاكراتي را با كمپاني
هاي خارجي انجام دادند كه به نتيجه نرسيد. اما از زماني كه سپهسالار صدر اعظم شد بدليل تمايل به
انگليسي ها و اينكه به فكر پيشرفت ايران بود امتياز رويتر را واگذار كرد كه راه آهن ايران هم جزء
اين امتياز بود. از طرف ديگر انگلستان براي اينكه بتواند به آساني رفت و آمد كند مي خواست راه
آهن در ايران كشيده شود. همچنين بدليل اينكه ايران نمي توانست مخارج كشيدن راه آهن را خود فراهم
كند به ناچار به بيگانگان متوصل شد.
اولين بار در زمان ناصرالدين شاه قاجار كه رويتر امتياز معروف خود را از وي گرفت. از جمله مواردش
كشيدن خط آهن از رشت به تهران و از تهران به خليج فارس بود. وسعت دامنه اين امتياز مانع از عملي
شدن آن بود و چون منظور عمده از تحصيل امتياز مذكور تهديد روسها بود كه در افغانستان دخالت نكنند.
همين كه روسها پذيرفتند كه درآن كشور دخالت نكنند. انگليسي ها نيز دست از حمايت رويتر برداشتند
و موضوع امتياز راه آهن سراسري ايران نيز ازميان رفت. و امتياز راه آهن مذكور درسال 1874 رسما
لغو و باطل گرديد.
پس از انقراض قاجاريه و قدرت يافتن دولت مركزي مطرح شد، مساله احداث راه آهن به طور جدي مطرح
شد و مجلس طرحي را در چهارم اسفند 1305 تصويب كرد كه دولت اجازه دارد خط آهن بين خور موسي و بندر
جز را از طريق همدان به تهران درامتداد خطي كه از طرف مهندسين، دقيقا معين شده، از طرفين شروع
نمايد و در ساختن راه مزبور به اعلان مناقصه در خريد قطعات و لوازم يا ساختن راه كلا و جزء اقدام
لازم را بعمل آورد.
هزينه احداث راه آهن از محل ماليات قندو شكر و چاي تامين خواهد شد.
براي اجراي نقشه برداري و ساختمان راه آهن دوازده مهندس امريكايي بكار گرفته شد و پس از ورود
آنان اداره راه آهن در وزارت فوايد عامه تاسيس گرديد. و شش دسته نقشه بردار با تجهيزات فني جهت
انجام مطالعات مقدماتي و تعيين بهترين مسير راه آهن به نواحي جنوب و شمال اعزام شدند.
به دليل نبودن راه شوسه. نداشتن وسايل لازم، مهندس كافي، بيماريهاي مختلف كمبود آب و غذا، مشكلات
كار فراوان بود. حتي وسايل چون پيچ و مهره نيز بايد از خارج تهيه مي شد و اينها از مشكلات عمده
كار بود.
اداره راه آهن به تنهايي با اين امكانات و اين عده مهندس از عهده كار برنمي آمد.
بنابراين اعلان مناقصه اي داد كه كشورهاي خارجي هركدام كه مي خواهند پيشنهادهاي خود را جهت رسيدگي
به ايران ارسال دادند.
از ميان پيشنهادات رسيده، دولت قراردادي با كمپاني فيليپ هولزمن و شركابست و ساختمان صدو پنجاه
كيلومتر در شمال و جنوب كشور به صورت آزمايشي به اين سنديكا واگذارگرديد.
اما پس از سه سال معلوم شد كه كارهاي سنديكا به زبان دولت است از اين رو قرار داد با آن سنديكا
فسخ گرديد.
سپس يك شركت دانماركي به نام كامسپاكس داوطلب قبول مقاطعه راه آهن سراسري ايران شد. به لحاظ
امكانات كنسرسيون كامپاكسي از لحاظ فني و شرايط ديگر در سال 1312 قراردادي بين دولت ايران و كنسرسيوم
مذكور منعقد رديد.
به موجب قرارداد مذكور كنسرسيون كامپاكس با سمت مشاور فني و نماينده وزارت طرق و شوارع براي
ساختمان راه آهن به مسافت تقريبي هزار كيلومتر از راه مورد مقاطعه، تشكيلات كافي و مناسب فراهم
وخط مزبور را از تاريخ امضاي قرارداد تااوايل 1318 از هرجهت ساخته و آماده تحويل دولت ايران مي
نمود. و بابت حق السعي ونظارت فني، كامپاكس براي هرمتري پنج دلار طلا يا هركيلومتري 5000 دلار
تاديه
مي شد و اين مبلغ شامل كليه مخارج ساختمانها و امور اداري و فني بود كه كامپاكس براي انجام دادن
تعهدات خود در مركز و تمام طول خط بعمل مي آورد. و مخارج تهيه برآوردها و قيمت هاي واحد و ترسيم
نقشه ها و غيره را نيز شامل مي شد.
از مهندسان آمريكايي كه در ابتداي تاسيس راه آهن نيز شركت داشتند دعوت به همكاري بعمل آمد. كه
در سمت بازرسي مشغول بكار شدند.
بالاخره بهرهبرداري از راه آهن به صورت رسمي از اول خرداد 1316 شمسي و بهرهبرداري رسمي از
آن پانزده روز بعد آغاز شد. روز چهارم شهريور 1317 رضاشاه در ايستگاه سفيد چشمه كه بعدا ايستگاه
فوزيه ناميده شد، آخرين پيچ و مهره خط سراسري كشور را طي مراسمي تشريفاتي محكم كرد و نخستين قطار
كه از بندر امام كنوني با يك لوكوموتيوران انگليسي حركت نموده بود به طرف پايتخت رهسپار گرديد.
ساختمان راه آهن سراسري ايران پس از طي دوره هاي متمادي واگذاري به كشورها و شركتهاي مختلف بالاخره
درسال 1317 مورد بهرهبرداري قرار گرفت اما چنانكه مي دانيم، از آنجا كه اين خط آهن به دست خارچيان
ساخته شد منافع ملي كشور و سهمي كه در توسعه كشور مي توانست داشته باشد را ايفا نكرد. زيرا اين
خط آهن از مسير شهرهاي مهم و پرجمعيتي چون اصفهان و شيراز نمي گذارد.
اين راه فقط شمال و جنوب را به هم متصل مي ساخت ، آن هم از راه كوير كه نفع مستقيم اين مساله
را متفقين در شهريور 1320 به كام كشيدند و با استفاده از راه آهن سراسري ايران كه با پول وماليات
اين مردم ساخته شده بود، تسليحات نظامي خود را از جنوب به شمال رساندند و همزمان با اشغال ايران،
سبب بروز مشكلات عديده اي چون قحطي، بيماريهاي گوناگون عفوني و غيره براي اين ملت گرديدند. نيز
رضاخان كه ا ز واگذاري امتياز تاسيس راه آهن به بيگانگان خشنود بود، خود از جمله كساني بود كه
با خط آهن سراسري به تبعيد رفت.
منابع:
1- آر،كري، نيكي، ريشه هاي انقلاب ايران، عبدالرحيم گواهي، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ
دوم 1375
2- ازغندي عليرضا، تاريخ تحولات سياسي و اجتماعي ايران، تهران سمت ، 1379
3- بيم. كشف تبليس، تهران، كاوه 1366
4- دلدم، اسكندر، زندگي پرماجراي رضاشاه، تهران، گلفام، 1371
5- ذوقي، ايرج، تاريخ روابط سياسي ايران و انگليس در دوره رضاشاه، كاوه بيات تهران، پروين، معين
1372
6- زرگر، علي اصغر، تاريخ روابط سياسي ايران و انگليس در دوره رضاشاه، كاوه بيات، تهران، پروين،
معين 1372
7- زرين كوب، عبدالحسين تاريخ ايران از آغاز تا سقوط پهلوي، تهران، سخن، 1379
8- زماني، عليرضا، ايران در شهريور بيست . بيجا ، بينا، بيتا
9- كرماني، ناظم الاسلام، تاريخ بيداري ايرانيان، تهران، بنياد فرهنگ، 1346
10- محبوبي اردكاني، حسين، تاريخ موسسات تمدني جديد در ايران، تهران، انجمن دانشجويان تهران
135
|
|
|
|
